Τεύχος 53

Τεύχος 53- 2008 Τεύχος 53- 2008
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

 

«Από Μηχανής Θεός»

σχ.3Σχ.3. Η μηχανή στη θέση ανάπαυσης και με διακεκομμένη γραμμή σε θέση λειτουργίαςΣχ.3. Η μηχανή στη θέση ανάπαυσης και με διακεκομμένη γραμμή σε θέση λειτουργίαςΣ’ αυτό το τεύχος, όπως είχαμε προαναγγείλει, το αφιέρωμα στην ιστορία της ανέλκυσης θα ανοίξει με μια –τιμής ένεκεν– απόπειρα σκιαγράφησης της θαυμαστής σύλληψης της κατασκευής, που περιγραφόταν από τον όρο «Από Μηχανής Θεός». Θαυμαστής, ανάμεσα σε πολλούς λόγους και για το ότι δεν φαίνεται να έχει «προγόνους», είναι δηλαδή μια κατασκευή χωρίς κοντινό προηγούμενο, που σχεδιάστηκε μάλιστα καθ’ υπαγόρευση των αναγκών της θεατρικής πραγματικότητας! Σ’ αυτό το σημείο πρέπει να πούμε, ότι δεν σώζονται ούτε κάποια υπολείμματα τέτοιων κατασκευών, αλλά ούτε και παραστάσεις απεικονίσεών τους. Ενώ απεικονίζονται σε αγγεία σκηνές θεατρικών έργων από τις οποίες μπορούμε να συμπεράνουμε την ύπαρξη της μηχανής, ωστόσο για την ίδια τη μηχανή, ελάχιστα πράγματα μπορούν να βρεθούν, και κάτι τέτοιο είναι φυσικό, αφού η μηχανή έπρεπε, (όπως εξάλλου οι σύγχρονοι θεατρικοί μηχανισμοί ανύψωσης-αλλαγής σκηνικών κλπ.), να είναι αόρατη. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Το αρχαίο ελληνικό θέατρο φθάνει στην ακμή του τον 5ο π.Χ. αιώνα. Η λέξη «μηχανή», ενώ χρησιμοποιείται για πρώτη φορά στην Ομηρική Ιλιάδα έχοντας την έννοια του πολιτικού χειρισμού, ωστόσο με την σύγχρονη σημασία: μηχανισμός σκηνής, χρησιμοποιείται κατά την εποχή του Αισχύλου. Ο δε Πλάτων, εισάγει τον όρο: Από Μηχανής Θεός, ενώ η λατινική καθιέρωση του όρου: Deus ex Machina, εισάγεται από τον Βιτρούβιο. Αυτά όσον αφορά την ονοματολογία. Και βέβαια όσον αφορά την χρήση του Από Μηχανής Θεού, δεν ήταν η χρησιμότητά του –όπως έχει επικρατήσει η άποψη– να παρουσιάζει έξαφνα τον θεό, όταν το έργο έφθανε σε αδιέξοδο. Χωρίς να αποκλείονται και τέτοιες χρήσεις, ήταν ωστόσο πρωτίστως μια μηχανή σκηνής, αυτό δηλαδή που εμφανώς εννοεί η φράση· μηχανή που βοηθούσε τους ήρωες και τα απαιτούμενα υλικά (άρματα ή άλογα κλπ.) να εμφανιστούν/μεταφερθούν στην σκηνή. Κι ενώ όπως ήδη είπαμε, δεν σώζονται τέτοιου είδους μηχανισμοί, ωστόσο από τις αναφορές διάφορων τραγωδιών και τη μελέτη των αγγειογραφιών μπορούμε νοητά –και όχι μόνο– να την ανακατασκευάσουμε. Από αρχαιολογικές και ιστορικές μαρτυρίες λοιπόν, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι η μηχανή διέθετε τις παρακάτω προδιαγραφές:

  • 1. Ήταν τοποθετημένη στην αριστερή πάροδο.
  • 2. Λειτουργούσε σε κάποιο ύψος από τη σκηνή.
  • 3. Η μεταφορά των ηθοποιών στο προσκήνιο γινόταν στη μέση της σκηνής.
  • 4. Το μεταφερόμενο φορτίο ήταν περίπου 400kg αλλά μπορούσε να φτάσει και τα 1000kg.
  • 5. Υπήρχε δυνατότητα κλυδωνισμών (εφέ).
  • 6. Το κύριο μέλος ήταν μια δοκός που περιστρεφόταν γύρω από μια άρθρωση.
  • 7. Γινόταν κίνηση κατακόρυφη και οριζόντια.
  • 8. Ο χειρισμός γινόταν από έναν ή δύο ανθρώπους, μέσω ενός τροχού.
  • 9. Υπήρχε επίσης υπολογίσιμο αντίβαρο.
  • 10. Το φορτίο έπρεπε να είναι, τουλάχιστον μερικώς, σταθμισμένο.
  • 11. Οι θεατές, ακόμα και την ημέρα, δεν μπορούσαν να διακρίνουν παρά ένα ελάχιστο μέρος του μηχανισμού.

Όπως είπαμε ήδη, η μηχανή ήταν τοποθετημένη κοντά στην αριστερή πάροδο. Το μήκος ανάμεσα στην άρθρωση και το γάντζο θα ήταν 10μ. περίπου. Αυτό συνεπάγεται και την ύπαρξη ενός 4μετρου δοκού–αντίβαρου που απαιτούνταν για την ισορροπία. Δηλαδή έχουμε συνολικό μήκος δοκού 14μ. περίπου, όσο είναι το μήκος ενός μεγάλου ελληνικού κυπαρισσιού. Η διάμετρος ενός τέτοιου δέντρου στο σημείο άρθρωσης πρέπει να ήταν περίπου 0,4μ. Το μέγιστο φορτίο της ήταν περίπου 10.000 Ν., αν υποθέσουμε αντοχή σε κάμψη 20 Mpa. Φαίνεται πως ένα τέτοιο φορτίο σε ένα έργο, π.χ. σαν τον Προμηθέα Δεσμώτη, ήταν αρκετά εφικτό. Σ’ αυτό το σημείο να πούμε ότι, για την κατανόηση των παραπάνω, θα έπρεπε να προχωρήσουμε ίσως σε μια, συνοπτική έστω, περιγραφή του αρχαίου θεάτρου. Σ΄ αυτήν την περίπτωση όμως θα ξεφεύγαμε και ως έκταση και ως θεματολογία από τις οριοθετήσεις ενός περιοδικού σαν τον Ανελκυστήρα. Παραπέμπουμε λοιπόν, είτε στην βιβλιογραφία στο τέλος, είτε σε κάποια άλλη σχετική με το αρχαίο θέατρο πηγή. Συνεχίζοντας λοιπόν, και θέλοντας να κλείσουμε, παραθέτουμε το σχ. 3, όπου φαίνεται η μηχανή σε θέση ανάπαυσης, με το σημείο άρθρωσης κρυμμένο πίσω από τη σκηνή και κάτω από το επίπεδό της. Για να πλησιάσει ο μηχανισμός στο μέσον της σκηνής έπρεπε πρώτα να ανυψωθεί κατά 30ο και μετά να περιστραφεί κατά 30ο περί του κατακόρυφου άξονα. Στη συνέχεια, μέσω μίας ή περισσότερων τροχαλιών, κατέβαζαν τους ηθοποιούς στο μέσον της σκηνής. Ένας ή δύο χειριστές επαρκούσαν για τον έλεγχο της κίνησης μαζί με τη βοήθεια σχοινιών για τον έλεγχο του φορτίου και την εξασφάλιση κυκλικής τροχιάς σε σημεία της δοκού. (Στον μηχανισμό, ο πιο πιθανός σχεδιασμός, ήταν να κάνει κυκλική τροχιά ένα σημείο μεταξύ άρθρωσης και γάντζου με τη βοήθεια των σχοινιών και έτσι να εξασφαλίζεται ελλειπτική τροχιά για την άκρη της δοκού. Έτσι καταλήγουμε λοιπόν σε έναν χωρικό μηχανισμό τεσσάρων ράβδων για δημιουργία ελλειπτικής τροχιάς του άκρου της δοκού).

                                                                                                                                       Καραπαναγής Αποστόλης

Βιβλιογραφία

Όχι μόνο τα στοιχεία και οι προδιαγραφές αλλά και αρκετά χωρία του παραπάνω κειμένου παρατίθενται αυτούσια από τα παρακάτω βιβλία: (τόσο, που ο υπογράφων/συντάκτης πιότερο μετέφερε παρά έγραψε το κείμενο...)

Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία, Διεθνές Συνέδριο Θεσσαλονίκης

Από Μηχανής Θεός, Α.Δ. Δημαρόγκωνας, Θ.Γ. Χόνδρος

Ιστορία της Τεχνολογίας, Α.Δ. Δημαρόγκωνας

 

More in this category: « Tεύχος 52 Τεύχος 54 »
Back to top